|
Hilandar je srpski manastir koje se nalazi na severnom delu Svete Gore
- monaške republike sa 20 velikih manastira, smeštenoj na trećem kraku
poluostrva Halkidiki u severnoj Grčkoj. Manastir je nekoliko
kilometara udaljen od mora. Manastir Hilandar je, spolja gledan,
sličan velikom srednjovekovnom utvrdjenju. Opasan je debelim zidovima
visokim i do 30 metara, dok je čitav kompleks zidina dug oko 140
metara, a širok skoro 75 metara. Na južnoj i istočnoj strani
manastirskog kompleksa uzdižu se dve velike kule – pirgovi.
Krajem
XII veka vizantijski car Aleksije III Andjeo dao je pravo velikom
županu Stefanu Nemanji (u monaštvu Simeon) i njegovom sinu monahu Savi
(budućem Svetom Savi), da na ruševinama nekadašnjeg vizantijskog
manastira Helandariona, podignu srpski manastir u rangu carske lavre.
Vizantijskii car je 1198. izdao povelju Simeonu i Savi kojim se
manastir Hilandar i svetilište u Milejama daruju ‘’da Srbima budu na
večni poklon.’’ Simeon i Sava su podigli, uz finansijsku podršku
župana Stefana, budućeg kralja Stefana Prvovenčanog, crkvu posvećenu
Vavedenju Bogorodice, oko koje je obrazovan čitav kompleks gradjevina:
bedemski zidovi, konaci, pirgovi – kule (pirg Svetog Georgija i pirg
Svetog Save). Sava je 1200. sastavio Hilandarski tipik kojim je
odredjen način života monaha u manastiru.Srpski kralj Uroš I je 1262,
da bi zaštitio manastir sa kopnene strane, podigao veliki pirg – kulu
Preobraženja iznad manastira. U tom pirgu će 1264. hilandarski monah
Domentijan sastaviti Žitije Sv. Simeona, pošto je dve decenije ranije,
u Kareji (1243) sastavio Žitije Sv. Save Srpskog.
Kralj Milutin je 1303. na temeljima stare, sazidao novu crkvu
Vavedenja Bogorodice koja je sačuvana do danas, utvrdio je bedemske
zidove, i podigao nove konake u kompleksu. U vreme Milutina podižu se
novi pirgovi - kule, jedna na putu od Hilandara ka morskoj obali, tzv.
''Milutinov pirg'', druga na obali mora ''Hrusija'' sa crkvom Sv.
Vasilija, zadužbinom Stefana Dečanskog. Glavni hram je živopisan 1321,
a u isto vreme oslikane su trpezarija i grobljanska crkva.
U vreme cara Stefana Dušana (1331-1355) Sveta Gora došla je pod
njegovu vlast, pa su Hilandar, ali i drugi svetogorski manastiri, bili
obasuti bogatim darovima. Car Dušan se u Hilandar sklonio 1347-1348,
od kuge koja je besnela na Balkanu. Hilandar je, zahvaljujući darovima
srpskih vladara, raspolagao velikim imanjem – metosima u Pomoravlju, u
Hvosnu i
oko Peći
(današnja Metohija), u dolini reke Strume, u okolini Soluna i na samom
poluostrvu Halkidiku. Samo na Svetoj Gori, posed manastira Hilandara
zahvatao je petinu njene ukupne teritorije. Sledeći primere vladara,
srpska vlastela je takodje bogato darivala manastir novim imanjima (sevastokreator
Vlatko, veliki vojvoda Nikola Stanjević, despot Dejan) ili bogato
ukrašenim bogoslužbenim knjigama i drugim dragocenim predmetima.
Knez Lazar Hrebeljanović je ktitor prostrane spoljne priprate koja je
oko 1380. sazidana uz zapadnu stranu crkve Vavedenja Bogorodice, čime
je glavni manastirski hram iz doba kralja Milutina dobio svoj konačni
izgled.
U kompleksu manastira Hilandara, i oko njega, zidali su, uz Nemanjiće,
i drugi srednjevekovni vladari, bogati feudalci, crkveni poglavari i
mnogi priložnici. Despot Jovan Uglješa je pred pogibiju u bici na
Marici 1371, manastiru poklonio nova imanja, a smatra se da je Toma
Preljubović platio oko 1375, oslikavanje crkve Sv. Arhandjela. U
Hilandar su se, uzmičući pred Turcima, sklonili mnogi svetovni i
crkveni velikodostojnici. Posle privremenog gubitka samostalnosti
(1387-1403), Hilandar je je, zajedno sa Svetom Gorom od 1430. do 1912.
bio pod osmanskom vlašću. U vekovima turske vladavine, Hilandar su
pomagali i ruski carevi i moldavski kneževi u XVI veku, a
srpski patrijarsi iz Peći (Antonije, Jovan, Maksim), hercegovački
mitropolit Simeon i beogradski mitropolit Simeon u XVII veku.
Hilandarski monasi su u XVIII veku uspostavili žive veze sa
Karlovačkom mitropolijom i srpskim crkvenim opštinama u južnoj
Ugarskoj i u Bosni, dok su Bugari takodje značajno doprineli očuvanju
duhovnog života u manastiru, posebno prilozima posle velikih požara
1722 i 1776. U Hilandaru je bugarski monah Pajsije napisao čuvenu
Istoriju slavjano-bolgarsku (1762). U Hilandaru je u zimu 1765-1766
boravio Dositej Obradović, koji je ostavio svedočanstvo o sporu Srba i
Bugara oko uprave nad manastirom. Od kraja XVIII veka, manastirom
prestaje da upravlja iguman, već se igumanijom manastira smatra
čudotvorna ikona Bogorodice Trojeručice. (Iguman se ponovo bira tek od
1991).
Hilandar je, posle obnove Srbije, povremeno pomagao i knez Miloš
Obrenović (1820. i 1835), premda je većina monaha u manastiru bila
bugarske narodnosti. Spor oko uprave manastirom rešen je posle posete
kralja Aleksandra Obrenovića Hilandaru 1896. Kraljevina Srbija je
platila manastirske dugove i monasi su ponovo mogli da dolaze iz
Srbije i drugih srpskih krajeva. Početkom XX veka, manastir je ponovo
imao većinu srpskih monaha. Hilandar je, takodje, u pratnji premijera
Nikole Pašića, posetio i kralj Petar I Karađorđević.
U manastirskom kompleksu nalaze se gradjevine sačuvane od osnivanja
manastira, zatim gradjevine koje su obnavljane posle raznih požara i
najzad one koje su podignute u novije vreme, uglavnom u XIX veku.
Manastir se nalazi pod jurisdikcijom Vaseljenske patrijaršije u
Carigradu (današnjem Istanbulu), a staranjem manastirskog bratstva,
naše i grčke države dobro se čuva, održava i obnavlja.
|
